Bakı — Xəzərdə musiqi azadlığının şəhəri
Larisa Cavanşir
3–11 oktyabr 2026-cı il — Azərbaycanın paytaxtında XXI Baku Jazz Festival keçirilir. Festivalda dünyanın 12-dən çox ölkəsindən sənətçilər iştirak edirlər.
Bu ilin yeniliklərindən biri təşkilatçıların yalnız Azərbaycan cazını yayımlayan ilk ixtisaslaşmış onlayn caz radiosunu təqdim etməsidir. Proqrama ənənəvi konsert məkanları — Elektra Events Hall və Beynəlxalq Muğam Mərkəzi ilə yanaşı, İçərişəhərin tam mərkəzində, Qız qalasının yaxınlığında keçirilən genişmiqyaslı, ödənişsiz open-air konsertlər də daxil edilib.
Baku Jazz Festival mövcud olduğu illər ərzində “Grammy” mükafatı laureatlarını və dünya cazının birinci dərəcəli ulduzlarını qəbul edib. Onların arasında Al Di Meola, Diana Krall, Marcus Miller, Chick Corea, Herbie Hancock, Joe Zawinul, David Sanborn və bir çox başqaları var. Azərbaycanın caz səhnəsinə yeni adlar qazandıran “I am Jazzman” gənc istedadlar müsabiqəsi isə festivalın dəyişməz hissəsi olaraq qalır.
Bakı musiqi şəhəridir! Azərbaycanın paytaxtı bu imicini dönə-dönə təsdiqləyir və özünəməxsus statusunu bir daha sübut edir.
Ənənənin yaranması
1938-ci il — Bəstəkarlar Niyazi və Tofiq Quliyev Bakıda ilk Dövlət Estrada (caz) Orkestrini yaradır və bununla Azərbaycan caz məktəbinin təməlini qoyurlar. Məhz həmin dövrdə caz improvizasiyası ilə milli muğam ənənəsi ilk dəfə qovuşmağa başlayır.
1960-cı illər — Bakı qeyri-rəsmi olaraq “SSRİ-nin caz paytaxtı” statusunu qazanır. Pianoçu Vaqif Mustafazadə və “Qaya” vokal kvarteti musiqi mühitində əsl inqilab yaradaraq unikal caz-muğam üslubunun formalaşmasını başa çatdırırlar.
1969-cu il — Bakıda ilk rəsmi caz festivalı keçirilir. Bu tarixi müsabiqənin qalibi əfsanəvi Vaqif Mustafazadə olur. Sonralar sovet dövrünün siyasi səbəbləri üzündən genişmiqyaslı festival ənənəsi uzun müddət fasiləyə uğrayır.
Baku Jazz Festival dövrü: Dirçəliş və beynəlxalq zəfər
2005-ci il — Azərbaycanın Əməkdar artisti, saksofonçu Rain Sultanov Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə Baku International Jazz Festival-ın əsasını qoyur. Aprel ayında keçirilən tarixi 14 günlük festival 12 ölkədən musiqiçiləri bir araya gətirir. Festivalın əsas qonağı məşhur Joe Zawinul Syndicate qrupu olur. Həmin vaxtdan etibarən festival hər il keçirilir.
2006-cı il — Bakı Caz Festivalı rəsmi olaraq dünyanın ən iri caz festivalları sırasına daxil edilir. İkinci mövsümün əsas ulduzları dünya cazının nəhəng simaları Herbie Hancock və Al Jarreau olur.
2016–2017-ci illər — Baku Jazz Festival dünya caz ictimaiyyətinə inteqrasiya istiqamətində mühüm addım atır və rəsmi olaraq Europe Jazz Network-a qoşulur. Bakı səhnələrində Richard Bona və Branford Marsalis çıxış edirlər.
2018-ci il — Layihə sərhədlərini genişləndirərək UNESCO-nun himayəsi altında keçirilən Beynəlxalq Caz Gününün qeyd olunmasına qoşulur. Bakının musiqi salnamələri Euronews telekanalında yayımlanmağa başlayır.
Pandemiya dövrü — Festival çevikliyini və texnoloji imkanlarını nümayiş etdirərək qlobal məhdudiyyətlərə tam uyğunlaşır və onlayn formata keçir.
2025-ci il — Festival 20 illik yubileyini böyük təntənə ilə qeyd edir və ölkənin əsas mədəni brendlərindən, eləcə də mədəni diplomatiyanın mühüm körpülərindən biri kimi mövqeyini möhkəmləndirir.
Xəzərdə musiqi azadlığının adası
Cazın hələ 1938-ci ildə Bakıda necə möhkəm mövqe qazana bilməsi sualı bu gün də həqiqi cazsevərləri düşündürür. Cavab isə Bakının özündədir: bu şəhərin həmişə unikal, az qala nağılı xatırladan bir tarixi olub.
Bakı bir anda meqapolisə çevrilməyib. Onun tarixi kiçik istehkamlı yaşayış məntəqəsindən Qafqazın ən böyük sənaye və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə qədər uzanan yoldur. Abşeron yarımadasında yaşayış məskənləri haqqında ilk məlumatlar çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Arxeoloji tapıntılar insanların burada hələ eramızdan minilliklər əvvəl yaşadığını göstərir. Onları bu əraziyə unikal coğrafi mövqe, eləcə də yer səthinə çıxaraq sönməz alovlarla yanan təbii neft və qaz mənbələri cəlb edirdi. Məhz bu “əbədi odlar” bölgəyə poetik “Odlar Yurdu” adını qazandırmışdı.
“Bakı” (Bakı) toponiminin mənşəyini tarixçilər qədim dillərlə əlaqələndirirlər. Ən geniş yayılmış və nüfuzlu versiyalardan birinə görə, ad fars dilindəki “Bad-kubə” sözündən yaranıb və hərfi mənada “küləklər döyən yer”, yaxud “küləklər şəhəri” kimi izah olunur. Bu ad Xəzər sahilinin sərt iqlimini, xüsusilə məşhur Xəzri və Gilavar küləklərini olduqca dəqiq ifadə edir.
Bakının möhkəmləndirilmiş və əhəmiyyətli şəhər kimi əsl başlanğıcı İçərişəhərlə bağlıdır. Qüdrətli qala divarları ilə əhatə olunmuş bu məkan əsrlər boyu Bakının ürəyi olaraq qalıb. XII əsrdə, 1191-ci ildə qədim paytaxt Şamaxıda baş verən dağıdıcı zəlzələdən sonra Şirvan hökmdarı Şirvanşah I Axsitan öz iqamətgahını Bakıya köçürür. Bakı qüdrətli Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtına çevrilir. Məhz bu tarixi mühitdə bu gün UNESCO-nun mühafizəsi altında olan nadir memarlıq ansamblı formalaşır: əzəmətli Şirvanşahlar Sarayı və dəqiq yaşı ilə ilkin təyinatı alimlər arasında hələ də mübahisə doğuran sirli Qız qalası.
Şəhərin inkişafında yeni mərhələ və nəhəng sıçrayış XIX əsrdə başlayır. 1848-ci ildə Bakının Bibiheybət ərazisində dünyada ilk dəfə mexaniki üsulla neft quyusu qazılır — bu, ABŞ-ın Pensilvaniya ştatındakı məşhur quyudan bir neçə il əvvəl baş verir. Bu hadisə Bakını “qara qızıl”ın dünya mərkəzinə çevirir. Amerikanın inkişafına məşhur “qızıl hərisliyi” güclü təsir göstərmişdisə, qədim Xəzərin sahilində yerləşən Bakını da sonradan “Neft bumu” adlandırılan oxşar bir dalğa bürüyür.
Şəhərə Nobel qardaşları və Rotşildlər də daxil olmaqla iri sənayeçilərin kapitalı axışır. XX əsrin əvvəllərində Bakı dünya neft hasilatının yarıdan çoxunu təmin edirdi.
Memarlıq baxımından da şəhər sürətlə dəyişirdi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev kimi neft milyonçularının sayəsində Bakı qısa müddətdə qala divarlarının hüdudlarını aşdı. Şəhərdə Avropa memarlıq üslublarında — modern, qotika və barokko üslubunda — dəbdəbəli malikanələr tikildi və Bakı “Qafqazın Parisi” adlandırılmağa başladı. Qədim Şərq ənənələrinin rəngarəngliyini, Avropa zərifliyini, neft bumunun ab-havasını və azad liman ruhunu özündə birləşdirən Bakı XX əsrdə ilk orkestrin yaradılmasından başlayaraq caz mədəniyyətini eyni ehtirasla qəbul edib inkişaf etdirmək üçün ideal zəminə çevrildi.
Xəzərdə musiqi azadlığının adası
Bakının niyə sovet cazının əsas qalalarından birinə çevrildiyini anlamaq üçün XX əsrin ortalarında şəhərdə hökm sürən özünəməxsus ab-havaya nəzər salmaq lazımdır. Digər ittifaq respublikalarının paytaxtlarında caz musiqiçilərinin təqib olunduğu, xaricdən gətirilmiş plastinkalara görə hətta komsomoldan xaric edilmək təhlükəsinin mövcud olduğu bir vaxtda Bakı nisbi yaradıcılıq azadlığının heyrətamiz vahəsi olaraq qalırdı. Buna üç əsas amil şərait yaradırdı.
Bakının coğrafi mövqeyi
Xəzər dənizinin ən böyük limanı və beynəlxalq sənaye mərkəzi olan Bakı həmişə dünyaya açıq şəhər olub. Xarici səfərlərdən qayıdan dənizçilər özləri ilə yalnız parça və texnika deyil, çox nadir vinil valları da gətirirdilər.
Bundan başqa, Abşeron yarımadasının coğrafi xüsusiyyətləri bakılılara xarici radiostansiyaları nisbətən az maneə ilə dinləməyə imkan verirdi. Gecələr gənc musiqiçilər “VEF” radioqəbuledicilərinin başına yığışır, maneə siqnalları arasından Willis Conover-in “Amerikanın Səsi” radiosundakı əfsanəvi caz verilişlərini tutmağa çalışırdılar. Yeni Orlean və Nyu-Yorkda yaranan musiqi Bakının məşq məkanlarında dərhal mənimsənilir, nota köçürülür və yenidən səsləndirilirdi.
Bulvar — svinqin sərbəst səsləndiyi məkan
Bakının musiqi azadlığının mərkəzinə məşhur Dənizkənarı Bulvar çevrilmişdi. 1950–1960-cı illərdə sahilboyu çoxsaylı açıq kafelərdə, pavilyonlarda və rəqs meydançalarında caz standartları demək olar ki, sərbəst səslənirdi.
Bulvardakı yay estradası və məşhur Yaşıl Teatr müntəzəm olaraq caz orkestrlərini qəbul edirdi. Dəniz kənarında gəzən bakılılar yerli kollektivlərin improvizasiyalarını tam sərbəst şəkildə dinləyə bilirdilər. Musiqiçilərin xatirələrinə görə, şəhər milisi və ictimai asayiş dəstələri caz həvəskarlarına təəccüblü dərəcədə loyal yanaşırdı. Bakıda caz heç vaxt xuliqanlıqla assosiasiya olunmurdu; əksinə, yüksək mədəniyyətin və ziyalılığın göstəricisi sayılırdı.
Elitanın qeyri-adi himayəsi
Bakıda cazın yaşamasını təmin edən ən paradoksal amillərdən biri yerli rəhbərliyin mövqeyi idi. Mədəniyyət Nazirliyinin rəhbərliyi də daxil olmaqla, Azərbaycanın partiya elitasında yüksək təhsilli və musiqini səmimi sevən insanlar az deyildi.
“Qərb qarşısında baş əymək” kimi təqdim olunan meyllərlə mübarizə aparmaq əvəzinə, Bakı rəsmiləri öz istedadları ilə fəxr etməyə üstünlük verirdilər. Onlar anlayırdılar ki, yerli musiqiçilərin ifasında caz nəcib və bənzərsiz səslənmə qazanır. Məhz yuxarıdan gələn bu səssiz dəstək Bakıya artıq 1967-ci ildə ilk rəsmi və leqal caz festivalını keçirməyə imkan verdi və şəhərin ümumittifaq miqyasında “caz Məkkəsi” statusunu möhkəmləndirdi.
Amerika cazı niyə Xəzər sahilində bu qədər təbii kök saldı?
Caz Yeni Orleanın plantasiya mühitində Afrika ritmləri ilə Avropa harmoniyasının qovuşması əsasında yaranıb. Muğam isə əsrlər boyu ciddi modal lad qanunları ilə inkişaf etmiş, Şərqin qədim və dərin sakral sənətidir. Lakin məsələyə daha dərindən baxdıqda aydın olur ki, Amerika cazı ilə Bakının musiqi ənənələri arasındakı bağ təsadüfi deyildi. Bu, iki böyük mədəniyyətin dərin qohumluğu idi və nəticədə tamamilə yeni bir janrın yaranmasına səbəb oldu.
İlk baxışdan Amerika cazı ilə klassik Azərbaycan muğamı bir-birindən tamamilə fərqli iki musiqi kainatıdır. Ancaq XX əsrin ortalarında bu ənənələr Bakıda kəsişəndə məlum oldu ki, onların ortaq bir “DNT-si” var.
Kəsişmə nöqtəsi: azad improvizasiyanın sehri
Cazla muğamı birləşdirən əsas cəhət improvizasiya kultudur. Klassik Avropa musiqisində ifaçı, bir qayda olaraq, bəstəkarın yazdığı not mətninə ciddi əməl edir. Cazda və muğamda isə musiqiçi məhz həmin anda yaradılan əsərin həmmüəllifinə çevrilir. Mövzudan çıxış edərək improvizasiya edən caz ifaçısı da, kanonik lad çərçivəsində yaradan xanəndə də musiqini ifa anında yenidən qurur.
Bakı musiqiçiləri bu mənəvi və texniki yaxınlığı dərhal hiss etdilər. Onlar anladılar ki, caz svinqi ilə Şərqin mikrointervalları sadəcə yanaşı mövcud ola bilməz — onlar bir-birini zənginləşdirə bilər.
Caz-muğamın doğuluşu: Vaqif Mustafazadə inqilabı
Bakının musiqi möcüzəsi pianoçu və bəstəkar Vaqif Mustafazadənin səhnəyə çıxması ilə zirvəyə çatdı. Muğam əsrlər boyu ladların ciddi qanunları ilə inkişaf etmiş dərin, kanonik Şərq sənəti idi. Caz isə azadlığın və svinqin Amerika stixiyası idi. İlk baxışdan onların birləşməsi mümkünsüz görünürdü.
Lakin Vaqif Mustafazadə fenomenal eşitmə qabiliyyətinə malik idi. O, əsl tektonik dönüş yaratdı: akademik royalı tar və kamança kimi ənənəvi alətlərin intonasiyası ilə səsləndirməyə nail oldu. Mustafazadə mikroxromatikanı, mürəkkəb melizmləri və muğam dəstgahının özünəməxsus fəlsəfəsini caz harmoniyasına gətirdi. Beləcə, dünyada bənzəri olmayan yeni janr — caz-muğam yarandı.
Onun dahiliyi yalnız Şərq melodiyasını caz ritminin üzərinə yerləşdirməsində deyildi. Mustafazadə fortepianonun dilini dəyişərək ona tarın və kamançanın intonasiyalarını qazandırdı. Bu hibrid üslub Azərbaycanın dünya musiqi mədəniyyətinə ən mühüm töhfələrindən birinə çevrildi.
Onun dahiliyi birmənalı şəkildə qəbul edilirdi. Böyük amerikalı truba ifaçısı Dizzy Gillespie 1966-cı ildə Vaqif Mustafazadənin çıxışından sonra emosional şəkildə demişdi: “Vaqif Mustafazadə gələcəyin musiqisini yaradıb. Bu dahinin biz amerikalılardan öyrənəcəyi heç nə yoxdur”.
Mustafazadə Azərbaycan dəstgahlarının mikroxromatikasını, mürəkkəb melizmlərini və meditativ dramaturgiyasını caz harmoniyası və svinqi ilə birləşdirdi. Beləcə caz-muğam — yaxud etno-caz — yarandı. İfaçının ovqatından asılı olaraq bu üslubda bəzən caz əsası, bəzən isə muğamın dərinliyi üstünlük təşkil edə bilər, lakin mahiyyət etibarilə bu, həmişə bərabər tərəflərin dialoqudur.
Vaqif Mustafazadə 1979-cu ildə, 39 yaşında, səhnədə dünyasını dəyişdi. Lakin onun qoyduğu irs dünya etno-caz səhnəsini həmişəlik dəyişdirdi.
1979-cu ildə Vaqif Mustafazadə məhz caz-muğam üslubunda yazdığı “Əzizəni gözləyərkən” kompozisiyasına görə Monakoda keçirilən Beynəlxalq Caz Kompozisiyası Müsabiqəsinin Qran-prisini — “Ağ royal” mükafatını qazandı.
Bu ənənəni onun qızı Əzizə Mustafazadə davam etdirərək caz-muğamı güclü vokal və klassik opera elementləri ilə birləşdirdi.
Bu gün ənənələrin həmin dialoqunu dünya səviyyəli müasir Azərbaycan musiqiçiləri, o cümlədən Şahin Növrəsli və Montrödə keçirilən nüfuzlu müsabiqənin laureatı İsfar Sarabski inkişaf etdirməyə davam edirlər. Onlar qədim, UNESCO tərəfindən qorunan irsi elektron caz, proqressiv rok və akademik musiqi ilə cəsarətlə uzlaşdıraraq Bakı caz ənənəsinin canlı olduğunu və inkişafını davam etdirdiyini sübut edirlər.
