Döyüş atı və polad kultu: Bakıdakı sərgi ippik janrı necə dirçəldi

Bakuinform.az analitik qrupunun eksklüziv şərhi
Oktyabr və noyabr aylarının qovşağında Bakının mədəni həyatı yüksək dinamika nümayiş etdirir. Diqqətçəkən ekspozisiyaların bolluğu mədəni turizmin inkişafı üçün mühüm hadisə olan tamdəyərli “sərgi salonları və muzeylərin müsabiqəsi”ndən danışmağa əsas verir. Bu fonda Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin birinci mərtəbəsindəki sərgi xüsusi yer tutur. İkinci Qarabağ müharibəsində qazanılmış tarixi Qələbənin altıncı ildönümünə həsr olunmuş ekspozisiya milli mədəniyyətimiz üçün müqəddəs sayılan iki elementi — şəxsi kolleksiyalardan olan soyuq silah kultunu və döyüş atı kultunu birləşdirir.
Bakı üçün bu, əlamətdar hadisədir: ölkədə bu miqyasda layihələr cəmi ikinci dəfədir keçirilir. Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya dövlətlərində (məsələn, Qazaxıstan və Türkmənistanda) bu cür sərgilər hər il təşkil olunur, geniş auditoriya toplayır və ənənəvi olaraq rəsmi xarici nümayəndə heyətlərinin səfər proqramına daxil edilir. Asiya və ərəb dünyası ölkələri üçün atın keyfiyyətlərinin nümayişi milli xarakteri əks etdirən güc və enerjinin təzahürüdür.

Əsrlərin irsi: Azərbaycan atçılığının tarixi

Azərbaycan atçılığın ən qədim beşiklərindən biridir. Qobustandakı qayaüstü rəsmlər sübut edir ki, at min illər əvvəl bu torpaqlarda insanın sadiq yoldaşı olub. Milli seleksiyanın zirvəsi isə iki unikal cins olub:
* Qarabağ atı (Köhlən): dözümlülüyü, zərifliyi və "sarılar" kimi tanınan qızılı-kürən rəngi ilə seçilir. XIX əsrdə "Xan" adlı Qarabağ ayğırı Parisdə Ümumdünya Sərgisində (1867) böyük rəğbət qazanıb. Bu cins yüksək diplomatiyada da yerini möhkəmlədib: 1956-cı ildə "Zaman" adlı ayğır Britaniya kraliçası II Elizabetə hədiyyə edilib və bu, Qarabağ atlarının Böyük Britaniya kral ailəsinə hədiyyə edilməsi ənənəsinin əsasını qoyub.
* Dilboz atı: ölkənin qərbində (Qazax, Tovuz, Ağstafa rayonlarında) yetişdirilib. Sərt relyef üçün kamil minik-yük atı sayılan dilbozlar əsrlər boyu bərk dırnaqları və uzun yürüşlərdə yorulmazlığı ilə qiymətləndirilib.
Milli eposlarımız olan "Kitabi-Dədə Qorqud" və "Koroğlu"da Qırat və Dürat kimi sadiq atlar insan xüsusiyyətləri — sədaqət, zəka və rəşadətlə xarakterizə olunur, qəhrəmanlarla bərabər döyüşlərdə iştirak edirdilər. At kultu həm də hərbi-idman ənənələrini formalaşdırıb ki, onların da başında müasir polo oyununun əcdadı sayılan və 2013-cü ildə YUNESKO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsi Siyahısına daxil edilmiş qədim Çovqan oyunu dayanır.

Qədim ənənələrdən müasir festivallara

Bu gün Azərbaycanın atçılıq mədəniyyəti irimiqyaslı beynəlxalq platformalar vasitəsilə dünyaya nümayiş etdirilir. Ölkənin müxtəlif bölgələrində keçirilən illik Milli Atçılıq Festivalı minlərlə tamaşaçı və xarici ekspert toplayır. Azərbaycan Prezidenti Kuboku uğrunda keçirilən ənənəvi beynəlxalq Çovqan turnirləri xüsusi yer tutur və bura Avropa, Mərkəzi və Cənubi Asiyadan komandalar qatılır.
Paralel olaraq, dövlət azad edilmiş ərazilərdə infrastrukturu bərpa edir: Ağcabədi atçılıq zavodu və Ağdam rayonunun Eyvazxanbəyli kəndindəki tarixi zavod modernləşdirilir. Köklərə qayıdış kontekstinə Xalça Muzeyindəki sərgi də harmonik şəkildə daxil olur və döyüş atının tarixi obrazını müasir dövrün böyük Qələbəsi ilə əlaqələndirir.

İppik janrın dirçəlişi

Ekspozisiya yerli sənətdə ippik janrın (yunan dilində hippos — at) və batal rəngkarlığının inkişafına təkan verir. Avropa incəsənətində bu istiqamət min ildən artıqdır ki, çiçəklənir: hökmdarların və sərkərdələrin at belində təsviri hər zaman onların əzəmətini və statusunu müəyyən edib. At səhnələri üzərində Leonardo da Vinçidən tutmuş Yan Vik, Riçard Vudvil, Volfqanq van Tseller, Albrext Bürde, Yan van Stoff və Şarl van İmsot kimi heyvanpərəst və batalist klassiklərə qədər ən böyük ustalar çalışıblar.
Bakuinform.az analitikləri hesab edirlər ki, Mədəniyyət Nazirliyinin bu təşəbbüsünün potensialı daha da genişləndirilə bilər. Gələcəkdə bu cür sərgilərin Gənclər və İdman Nazirliyi yanında Azərbaycan Atçılıq Federasiyasının mütəxəssisləri ilə birgə keçirilməsi məqsədəuyğundur. Rəngkarlıq və heykəltəraşlığın Federasiyanın atçılıq festivallarından və Çovqan çempionatlarından əldə etdiyi dinamik müasir məzmunla — peşəkar foto və video materiallarla sintezi batal janrını yeni səviyyəyə qaldıracaq.

Xülasə

Xalça Muzeyindəki sərgi müvəqqəti ekspozisiyaların yüksək potensialını bariz şəkildə nümayiş etdirir. Mövzunun xalqın mentaliteti ilə dərin bağlılığını nəzərə alaraq, bu platforma gələcəkdə yeni eksponatlarla zənginləşdikcə, ölkənin aparıcı muzeylərindən birində daimi ekspozisiya statusu almaq üçün hər cür əsasa malikdir.
Sərgi noyabrın 15-dək davam edəcək. Zəfər Günü ərəfəsində poladın parıltısının milli atın zadəganlığı ilə qovuşduğu estetikanı hiss etmək üçün bu sərgi ailəvi ziyarət üçün gözəl fürsətdir.