Yaddaş və dirçəliş marşrutu. 9 oktyabr 2026-cı il tarixində Qarabağ və Şərqi Zəngəzura təşkil olunmuş beynəlxalq ekspedisiyanın yekunları dair.
00:38, 12 oktyabr 2026 | Baxış sayı: 48
Larisa Cavanşir
İtkin düşmüş şəxslər üzrə Bakı Dialoqu çərçivəsində IV Beynəlxalq Konfransın yekunlarına dair 2026-cı il oktyabrın 8-də qəbul edilmiş Bakı Bəyannaməsi mühüm beynəlxalq-hüquqi və humanitar sənəddir. Bakı Bəyannaməsi silahlı münaqişə zonalarında itkin düşmüş vətəndaşların axtarışı probleminin həllində dünya birliyinin ümumi prioritetlərini təsbit edir. Konfrans iştirakçıları bəyan ediblər ki, onlar Müharibə qurbanlarının müdafiəsi haqqında 12 avqust 1949-cu il tarixli Cenevrə konvensiyalarının müddəalarını, onlara dair 1977-ci il Əlavə Protokollarını, habelə BMT Baş Assambleyasının və Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrini rəhbər tuturlar. Bəyannamədə dövlətlərin hərbi əməliyyatlar nəticəsində itkin düşmüş kimi qeydiyyata alınmış şəxslərin tam uçotunun aparılması üçün bütün zəruri tədbirləri görmək barədə qeyd-şərtsiz öhdəliyi bir daha xatırladılır.
Sənəddə beynəlxalq təşkilatlara, ilk növbədə BMT-yə silahlı münaqişələr nəticəsində itkin düşmüş şəxslərin işi üzrə beynəlxalq mexanizmin yaradılmasına kömək göstərilməsi ilə bağlı birbaşa və təkrar çağırış yer alıb. Bakı Dialoqunun iştirakçıları bu strukturun yaradılması prosesinin tezliklə formalaşdırılması və işə salınması üçün BMT ilə sıx əməkdaşlıq etməyə tam hazır olduqlarını rəsmi şəkildə bəyan ediblər.
Sənədi imzalayan tərəflər platformanın fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, onun humanitar böhranların həllinə dair vahid milli və beynəlxalq yanaşmaların hazırlanması üçün qlobal əhəmiyyətli meydana çevrildiyini qeyd ediblər.
İtkin düşmüş şəxslər üzrə Bakı Dialoqu çərçivəsində IV Beynəlxalq Konfransın iştirakçıları konfransın ən yüksək səviyyədə təşkil olunmasına görə Azərbaycan Respublikası Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasına dərin minnətdarlıqlarını bildiriblər.
* * *
9–10 oktyabr 2026-cı il tarixlərində Azərbaycanın Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası tərəfindən ölkəmizin azad edilmiş regionlarına səfər təşkil olunub. Səfər Bakı Dialoqu çərçivəsində IV Beynəlxalq Konfransın iştirakçılarını nüfuzlu beynəlxalq nümayəndə heyətində birləşdirib. İştirakçıların tərkibinə müxtəlif ölkələrin keçmiş dövlət və hökumət başçıları, aparıcı beynəlxalq humanitar təşkilatların rəhbərləri və yüksəkvəzifəli nümayəndələri, müvafiq məhkəmə-tibbi ekspertlər, molekulyar genetiklər, hüquq müdafiəçiləri, həmçinin Azərbaycanda akkreditə olunmuş xarici səfirlər və hərbi attaşelər daxil olub. Beynəlxalq humanitar hüququn praktiki reallıqlar və azad edilmiş torpaqlarda bərpanın elmi metodları ilə tam təqdim edilməsi və müqayisəsi üçün səfər Bakı – Xocalı – Şuşa – Ağdam – Füzuli – Laçın marşrutu üzrə keçib.
İtkin düşmüş insanların axtarışı üzrə xarici mütəxəssislər üçün bu şəhərlərə səfər dərin peşəkar xarakter daşıyıb. Əsas diqqət Azərbaycanın praktikada qarşılaşdığı ən mürəkkəb texnoloji, mühəndislik və tibbi çağırışlara yönəlib.
Rəqəmsal transformasiya və DNT-identifikasiyası. Artıq konfrans və ondan sonrakı səfərlər zamanı ekspertlərə Azərbaycan Respublikası DTX-nin Baş Hərbi Tibb İdarəsinin Genetik Tədqiqatlar Mərkəzinin işinin nəticələri nümayiş etdirilib. Ciddi beynəlxalq standartlar üzrə sertifikatlaşdırılmış laboratoriya artıq kütləvi məzarlıqlardan çıxarılmış 328 şəxsin qalıqlarının yüksək dəqiqlikli genetik analizini aparıb. İştirakçılar sümük qalıqlarının DNT profillərinin itkin düşmüş şəxslərin ailələrindən alınmış DNT materialları bazası ilə uyğunlaşdırılması üzrə avtomatlaşdırılmış sistemlərin inteqrasiyasını yüksək qiymətləndiriblər.
Ekshumasiya işlərinin spesifikası. Kütləvi məzarlıqların baxışı nümunəsində (Şuşada tapılmış 31 nəfərin qalıqları daxil olmaqla) məhkəmə-tibbi ekspertlər Qarabağın spesifik torpaq şəraitində bioloji materialın saxlanılma xüsusiyyətlərini öyrəniblər. Azərbaycanlı mütəxəssislər skeletlərin anatomik bütövlüyünün qeydə alınması üçün qalıqların çıxarılmasına başlanılmazdan əvvəl dəfn yerlərinin təmassız 3D-skan edilməsi texnologiyalarını paylaşıblar.
Total minalanma baryeri. Səfərin ən mühüm texniki aspektlərindən biri misilsiz mina təhlükəsi ilə tanışlıq olub. Nümayəndələrə əyani şəkildə nümayiş etdirilib ki, yüzlərlə gizli fərdi və kütləvi məzarlığın axtarışı mina sahələrinin xəritələrinin olmaması səbəbindən kritik şəkildə əngəllənib. Qonaqlar istehkamçıların işini və hər hansı axtarış və ekshumasiya işlərindən əvvəl həyata keçirilən müasir robotlaşdırılmış minatəmizləmə komplekslərinin tətbiqini izləyiblər.
XOCALI
Qeyd etmək lazımdır ki, iştirakçılar bu şəhərin Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə (e.ə. II–I minilliklər) aid Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyətinin beşiyi olduğunu öyrəniblər. Qədim kurqanların, unikal qara cilalı keramikanın və Assuriya çarı Adad-nirarinin mixi yazılı muncuqlarının tapılması sübut edir ki, 3000 il əvvəl bu torpaq Qədim Şərq sivilizasiyalarının mühüm kəsişmə nöqtəsi olub. Bu ən qədim tarix müasir dövrün faciəsi — 26 fevral 1992-ci il Xocalı Soyqırımı ilə vəhşicəsinə kəsilib. Nümayəndələr Heydər Əliyev Fondunun konsepsiyası əsasında ucaldılmış Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin yeni ekspozisiya zalını ziyarət ediblər.
* Səfərin fokusu (9–10 oktyabr 2026): Yeni Memorial Kompleksdə faciənin xronikasının öyrənilməsi; dəfn yerlərinin təmassız 3D-skan edilməsi texnologiyalarının təqdimatı.
ŞUŞA
Tarixi statusu və əhəmiyyəti. Qala-şəhər 1752-ci ildə Qarabağ xanlığının alınmaz paytaxtı kimi öz dövrünün görkəmli dövlət xadimi və sərkərdəsi Pənahəli xan Cavanşir tərəfindən əsası qoyulub və ilkin olaraq onun şərəfinə Pənahabad adlandırılıb.
2026-cı ilin oktyabrında keçirilən beynəlxalq konfransın iştirakçıları üçün Pənahəli xan Cavanşirin adı regionun tarixinin öyrənilməsində əsas rəmzə çevrilib, çünki məhz onun alınmaz platoda qala ucaltmaq barədə strateji qərarı Şuşanın əsrlər boyu Qarabağın əsas siyasi və mədəni mərkəzi kimi taleyini müəyyən edib. Şəhər diplomatları özünün fortifikasiya arxitekturası ilə valeh edib. Qonaqlar həmçinin şəhərin Üzeyir Hacıbəylinin, şair Vaqifin və şairə Natəvanın vətəni — "Qafqazın Konservatoriyası" kimi müasir statusu haqqında məlumat əldə ediblər.
* Səfərin fokusu (9–10 oktyabr 2026): Şuşa həbsxanasının həyətindəki kütləvi məzarlıqlara baxış (31 qurban); yeni salınmış ilk texnoloji yaşayış kompleksinin ziyarəti və sakinlərlə görüş.
AĞDAM
Ağdam: Dağıntılardan "Qafqazın Xirosiması"nın dirçəlişinə doğru
FÜZULİ
Füzuli: Qarabağın hava qapısı və minatəmizləmə çağırışları
Füzuli rayonu konfrans iştirakçılarına yüksək texnoloji nəqliyyat qovşağı və mürəkkəb mühəndis-istehkam işlərinin əsas qalası kimi təqdim olunub. Nümayəndə heyəti rekord müddətdə tikilən və "Qarabağın hava qapısı" adlandırılan Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının işi ilə tanış olub. Qonaqlar şəhərin enerji səmərəliliyi və ekoloji standartlara uyğun tikilmiş yeni yaşayış massivlərinə baş çəkib, tikilməkdə olan sosial obyektləri nəzərdən keçiriblər.
* Mina terroru humanitar missiyanın əsas maneəsi kimi. Məhz Füzulidə məhkəmə ekspertləri və Azərbaycan Dövlət Komissiyasının nümayəndələri xarici qonaqlar üçün itkin düşmüş şəxslərin axtarışının texniki təfərrüatlarına həsr olunmuş səyyar brifinq keçiriblər. Nümayəndələrə əyani şəkildə nümayiş etdirilib ki, Füzuli rayonu dünyada minalarla ən çox çirkləndirilmiş zonalardan biri olub. Vurğulanıb ki, Ermənistan tərəfindən dəqiq mina xəritələrinin gizlədilməsi Birinci Qarabağ müharibəsindən bəri itkin düşmüş hesab olunan yüzlərlə azərbaycanlının meyitlərinin axtarışı və ekshumasiyası işlərini birbaşa bloklayır. Qonaqlar ANAMA mütəxəssisləri tərəfindən robot texnikasının cəlb edilməsi ilə ərazilərin təmizlənməsi prosesini müşahidə ediblər.
LAÇIN (Zabux kəndi)
Azərbaycan Prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Məsim Məmmədov nümayəndə heyətini kəndin tamamilə yenidən qurulması konsepsiyası ilə tanış edib. İştirakçılar dağıntıların yerində müasir "Ağıllı kənd"in necə ucaldığını və "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində yerli sakinlərin artıq kütləvi şəkildə buraya qayıtdığını görüblər. Səfər Həkəri çayının mənzərəli sahilində başa çatıb.
* Tarixi statusu və əhəmiyyəti: Şərqi Zəngəzurun regionu beynəlxalq nəqliyyat yolları ilə tarixi cəhətdən bağlayan strateji rayonu.
* Səfərin fokusu (9–10 oktyabr 2026): Tamamilə ekoloji cəhətdən təmiz yaşıl texnologiyalarla fəaliyyət göstərən "Ağıllı kənd" konsepsiyasının nümayişi; ilk qayıdan ailələrlə görüş.
Görünən müharibə izləri, qurbanların eyniləşdirilməsinin elmtutumlu prosesi və tikintinin futuristik templəri arasındakı təzad nümayəndələrdə güclü emosional rezonans doğurub:
Ekspedisiya iştirakçılarının birbaşa çıxışları və şərhləri
Beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatlarının nümayəndələri və genetik ekspertlər:
"Xocalı və Şuşada gördüklərimiz sübut edir ki, Azərbaycan münaqişədən sonrakı zonalarda məhkəmə-tibbi və DNT arxeologiyası sahəsində dünyada ən qabaqcıl presedentlərdən birini yaradır. Texnologiyaların 30 ildən sonra itkin düşmüş insanların adlarını necə qaytarması beynəlxalq standart olmalıdır".
Xarici diplomatlar və keçmiş hökumət başçıları:
"Biz 'Böyük Qayıdış' layihəsinin miqyasından sarsıldıq. Laçın və Şuşanı bu qədər qısa müddətdə xarabalıqlardan çiçəklənən, texnoloji şəhərlərə çevirmək mühəndislik təfəkkürünün və dövlət iradəsinin böyük zəfəridir. Amma ən əsası öz evlərinə qayıdan insanların üzündəki təbəssümdür".
Moldovanın eks-baş naziri (nümayəndə heyətinin üzvü):
"Ağdamda gördüklərimiz şokedicidir — məscidlərin və 'İmarət' kompleksi kimi mədəniyyət abidələrinin dağıdılmasının miqyası insan dərkindən kənardır. Bu, bütöv bir diyarın kimliyinin qəsdən məhv edilməsidir. Lakin Azərbaycanın bu gün bu şəhəri küllərindən hansı sürətlə qaldırması, yollar çəkməsi və yeni məhəllələr salması dərin hörmət doğurur. Ermənistan humanizm nümayiş etdirməli və kütləvi məzarlıqlar, mina sahələri barədə malik olduğu bütün məlumatları paylaşmalıdır ki, bu region tamamilə sağala bilsin".
İnsan hüquqları üzrə beynəlxalq ekspert təşkilatlarının nümayəndələri:
"Füzulidə aydın olur ki, mina təhlükəsi sadəcə hərbi maneə deyil, bu, minlərlə ailəni itkin düşmüş yaxınları haqqında həqiqəti öyrənmək hüququndan məhrum edən davamlı humanitar böhrandır. Bu torpaqlar minalardan təmizlənmədən tam ekshumasiya aparmaq qeyri-mümkündür. Azərbaycan minatəmizləmə üçün heyrətamiz texnologiyalar və nəhəng resurslar tətbiq edir, lakin beynəlxalq birlik məzarlıq xəritələrinin ötürülməsi prosesini sürətləndirmək üçün daha güclü təzyiq göstərməlidir".
* * *
* Lord Qrem Bredi (Lord Graham Brady), Böyük Britaniya Lordlar Palatasının üzvü:
"Biz Azərbaycanın Şuşa şəhərinin bərpası və onun icmasının dirçəldilməsi üçün göstərdiyi nəhəng səyləri görürük. İnsanların tamdəyərli qayıdışı üçün zəruri olan məscidlər, yaşayış binaları, məktəblər və tibb müəssisələri daxil olmaqla yeni müasir obyektlər tikilir. Yeni mənzillər məcburi köçkünlərə ailələri ilə birlikdə qayıtmağa və Şuşanı yenidən öz doğma evlərinə çevirməyə imkan verəcək. Biz görülən işlərin miqyasından olduqca heyranıq".
"Yaxınlarının taleyi barədə illərlə, onilliklərlə ağrılı qeyri-müəyyənlik içində qalan insanların hekayələri də mənə dərindən təsir etdi. Xocalı Soyqırımı Qurbanlarının Memorialını ziyarət etməyim və Qarabağın tarixi ilə yaxından tanışlığım yaddaşımda əbədi qalacaq".
* Ketrin Seki Bomberqer (Kathryne Csekey Bomberger), İtkin Düşmüş Şəxslər üzrə Beynəlxalq Komissiyanın (ICMP) baş direktoru:
"İtkin düşmüş şəxslər problemi sərhəd tanımır və konsolidasiya edilmiş, elmi əsaslandırılmış yanaşma tələb edir. Azərbaycanın molekulyar genetikanın tətbiqi və ekshumasiya edilmiş qalıqların DNT profillərinin avtomatlaşdırılmış məlumat bazalarının yaradılması sahəsində etdikləri dərin ehtirama layiqdir. Bu, məhkəmə-tibbi DNT arxeologiyasının nümunəvi modelidir. Lakin yerlərdə gördüklərimiz narahatlığımızı təsdiqləyir: mina təhlükəsi humanitar axtarış missiyalarının əsas düşmənidir. Beynəlxalq təşkilatlar bu məsələnin texniki həllinə daha fəal kömək etməlidirlər".
* Yan Luka Beruto (Gian Luca Beruto), Beynəlxalq Humanitar Hüquq İnstitutunun baş katibi:
"İtkin düşmüşlərin taleyinin aydınlaşdırılması Cenevrə konvensiyalarının mücərrəd norması deyil, beynəlxalq hüquqda təsbit olunmuş birbaşa humanitar öhdəlikdir. Xocalı və Şuşaya səfər biz hüquqşünasları bir daha bəyan etməyə vadar edir: kütləvi məzarlıqlar haqqında məlumatların gizlədilməsi yolverilməzdir, çünki bu, minlərlə ailəni travmaya məruz qoymaqda davam edir. Qəbul etdiyimiz Bakı Bəyannaməsi BMT-nin nəhayət bütün dünyada bu böhranların həlli üçün xüsusi mexanizm yaratması istiqamətində qətiyyətli addımdır".
Doğma torpağın səsi: Şuşadakı yeni yaşayış kompleksinin sakinlərinin şərhləri
* Famil Nəsirov, Şuşa şəhər sakini, veteran:
"Otuz ildən çox biz ev həsrəti və ədalətə inamla yaşadıq. Bu gün övladlarım Şuşada yeni məktəbə gedəndə, pəncərənin arxasında isə gələcəyimiz qurulanda biz hiss edirik ki, əbədi qayıtmışıq. Lakin ailəmiz üçün bu konfransın xüsusi əhəmiyyəti var — mənim əmim Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşüb. Alimlərin və diplomatların düz bizim həyətimizə gəlməsi ümid verir ki, üç onillikdən sonra biz nəhayət onun harada dəfn olunduğunu öyrənə və rahatlıq tapa biləcəyik".
* Gülnarə Məmmədova, müəllimə, əslən Şuşadan:
"Kompleksimiz ənənəvi Şuşa memarlıq üslubunda tikilib, lakin daxilən — bunlar XXI əsrin ağıllı, rahat mənzilləridir. Həyat xarabalıqlara qalib gəlir. Biz hər gün şəhərin necə böyüdüyünü, yeni möhtəşəm məscidin tikildiyini, xəstəxanaların açıldığını görürük. Biz evimizdəyik və Qarabağ bir daha heç vaxt susmayacaq".
