Azərbaycan məktəblərində təhsil hüququ və dini geyim qaydası (dress-kod)

Bakuinform.az-dan şərh
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin vahid məktəbli forması ilə bağlı yeni standartları təsdiq edən 309 nömrəli Qərarı cəmiyyətin mühafizəkar kəsimi tərəfindən gözlənilən, lakin süni şəkildə qızışdırılan müqavimətlə qarşılaşdı [caspianpost.com, 4kids.az]. Hicablı şagirdlərin siniflərə buraxılmaması ətrafında yaranmış vəziyyət lokal narazılıq çərçivəsini sürətlə aşaraq, küçə insidentlərinə və informasiya hücumlarına çevrildi. Lakin məgər aydın deyilmi ki, "nazik yaylıq" müdafiəçilərinin şüarları arxasında daha ciddi bir problem gizlənir: sərt dini geyim qaydasının (dress-kodun) müasir dünyəvi məktəblərə sistemli şəkildə nüfuz etməsi və təhsil hüququnun mahiyyətinin qəsdən, təhrif olunmuş formada başa düşülməsi.
Terminlərin tələsi: hicab niyə "sadəcə bir yaylıq" deyil?
Media məkanında məktəb islahatını tənqid edənlərin istifadə etdiyi əsas manipulyasiya anlayışları bulandırmaq cəhdidir. Dini etiraz çox vaxt "ənənəvi baş örtüyü" və ya "nazik yaylıq" müdafiəsi adı altında pərdələnir. Lakin vəziyyətin sosioloji və konfessional təhlili prinsipial fərqi ortaya qoyur.
Əgər adi yaylıq və ya kəlağayı (məsələn, Azərbaycanın milli baş örtüyü) tarixi geyimin və mədəni kimliyin elementi olaraq özündə sərt konfessional ayrım funksiyası daşımıyırsa, hicab — şəriət qanunlarına əsasən bədənin müəyyən hissələrinin ciddi şəkildə gizlədilməsini tələb edən tamdəyərli və güzəştsiz bir dini geyim qaydasıdır (dress-koddur).
Bu atribut müasir ümumtəhsil məktəbinə daxil olduqda, istər-istəməz ümumi təhsil ideyası və vahid məktəbli forması ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu, o vaxt baş verir ki, forma dövlət tərəfindən şagirdlər arasındakı maddi, etnik və dini maneələri tədris prosesi müddətində aradan qaldırmaq üçün sosial bərabərlik aləti kimi yaradılır. Sinifdə qabarıq dini markerin ortaya çıxması isə bu inklüziv mühiti anında məhv edir, lüzumsuz presedentlər yaradır, başıaçıq həmyaşıdlara gizli psixoloji təzyiq göstərir və uşaq kollektivi daxilində vizual parçalanmaya səbəb olur.
Təhsil hüququnun təhrif edilməsi: manipulyasiyaya qarşı öhdəlik
Böhranın ikinci mühüm aspekti etiraz edən tərəfin hüquqi normaları necə şərh etməsidir. İctimai rəyə fəal şəkildə belə bir tezis ötürülür ki, dünyəvi qadağalar Azərbaycan Konstitusiyasının 42-ci maddəsini (Təhsil hüququ) pozur. Lakin bu məqamda anlayışların fundamental şəkildə əvəzlənməsi baş verir.
* Öhdəlik kimi hüquq: Konstitusiya vətəndaşa sadəcə olaraq məktəb binasına istənilən görkəmdə daxil olmaq "hüququ" vermir. Azərbaycanda orta təhsil məcburidir. Dövlət bu bilikləri təqdim etmək öhdəliyini öz üzərinə götürür, lakin bunu öz institutları çərçivəsində və öz qaydaları ilə edir.
* Dünyəvi institutun qaydaları: Dövlət məktəbi dini icma deyil. Dövlət müəssisəsində təhsil almaq vətəndaşın üzərinə qarşılıqlı öhdəliklər qoyur — məktəb nizamnaməsinə, tədris planına və qanunla müəyyən edilmiş xarici görkəmə riayət etmək.
Məktəblərin, valideynləri tərəfindən müvafiq görkəmdə gətirilməyən uşaqların dərslərdə iştirak etməməsini (qaibləri) qeydə aldığı inzibati kolliziya məhz valideynlərin özlərinin destruktiv mövqeyi səbəbindən yaranır [4kids.az]. Ailələr, mahiyyət etibarilə, dünyəvi sistemə sırımağa çalışdıqları dini senzuraya nümayişkaranə şəkildə əməl etmək naminə qızlarının real təhsilini və gələcəyini şüurlu şəkildə qurban verirlər. Burada təhsil hüququndan manipulyasiya edilir və ondan mühafizəkar gündəmi irəli sürmək üçün bir qalxan kimi istifadə olunur.
Çoxillik laqeydliyin nəticəsi
Bu gün Azərbaycanda baş verənlər, əvvəlki illərdə aidiyyatı qurumların və təhsil müəssisələri rəhbərliklərinin məktəblərdə dini atributların gizli şəkildə yayılmasına göz yummasının birbaşa nəticəsidir. Yerlərdə ciddi nəzarətin olmaması səbəbindən vətəndaşların müəyyən bir qisminin şüurunda yanlış bir yanaşma formalaşıb: əgər rəhbərlik susursa, deməli, dövlət qaydalarına məhəl qoymamaq olar.
Bu gün, Nazirlər Kabineti dünyəvi sərhədləri dəqiq müəyyən etdikdən sonra, sistem özünün keçmiş passivliyinin bəhrələri ilə qarşılaşıb. Dini geyim qaydasının ekspansiyasını sərt inzibati üsullarla dayandırmaq məcburiyyəti yarandı.
Problemi necə həll etməli? Ekspertlərin rəyinə əsaslanan böhrandan çıxış yolları
Yaranmış çıxılmaz vəziyyət və mühafizəkar bölgələrdə qadın savadsızlığının artması riski dövlətdən və cəmiyyətdən sistemli addımlar tələb edir. Problemin həlli dini təzyiqlərə güzəştə getməkdə deyil, dəqiq hüquqi və təhsil mexanizmlərinin yaradılmasında olmalıdır:
1. Evdə təhsilin (Homeschooling) leqallaşdırılması və nizamlanması:
Azərbaycanda qanunvericilik səviyyəsində ailə (məsafədən) təhsili üçün dəqiq baza işlənib hazırlanmalıdır. Əgər mühafizəkar ailə dünyəvi məktəbin qaydalarını qəbul etməkdən qəti şəkildə imtina edirsə, dövlət uşağa alternativ təqdim etməlidir: Elm və Təhsil Nazirliyinin nəzarəti altında evdə təhsil almaq, müntəzəm olaraq sərt dövlət imtahanları (eksternat) vermək və attestat almaq. Bu, qızları tam təcriddən və savadsızlıqdan qoruyacaq.
2. "Minimum güzəşt" üçün dəqiq dünyəvi reqlament:
Baş örtüklərinə qoyulan tam qadağa uşaqların kütləvi şəkildə məktəbdən yayınmasına səbəb olursa, Elm və Təhsil Nazirliyi kompromis variant üçün ciddi standart tətbiq edə bilər. Söhbət hicabdan deyil, rəngi və parçası təsdiq olunmuş məktəbli formasına ciddi şəkildə inteqrasiya olunmuş adi, tək rəngli baş örtüyündən (məsələn, xüsusi trikotaj boni papaq və ya lakonik yaylıq) gedir. Bu, dindar şəxslərə əsas etik normalara riayət etməyə imkan verəcək, lakin sinifdən aqressiv konfessional markeri kənarlaşdıracaq.
3. Valideynlərin hüquqi məsuliyyətinin gücləndirilməsi:
Qəyyumluq orqanları və yetkinlik yaşına çatmayanların işləri üzrə komissiyalar tərəfindən nəzarət gücləndirilməlidir. Əgər valideynlər alternativ təhsil formalarından istifadə etmir və öz əqidələri naminə uşağı sadəcə məktəbə buraxmayaraq onu gələcəyindən məhrum edirlərsə, sərt inzibati sanksiyalar tətbiq edilməlidir. Uşağın bilik almaq hüququ dövlət tərəfindən öz ailəsinin radikalizmindən qorunmalıdır.
4. Genişmiqyaslı maarifləndirmə kampaniyası:
Dövlət institutları, sosioloqlar və mötədil ruhanilər (Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi) əlaqəli şəkildə informasiya işi aparmalıdırlar. Vətəndaşlara sadə bir həqiqət çatdırılmalıdır: dünyəvi məktəb inancla mübarizə aparmır, o, bərabərliyi təmin edir. Dini tərbiyə ailənin və məscidin məsuliyyət zonasıdır, lakin elm məkanında dövlətin qanunları keçərlidir.
Beynəlxalq kontekst: dünyəvi suverenliyin qorunması
Azərbaycan öz mövqeyində tək deyil. Dövlət sahəsinə dini doqmaların aqressiv şəkildə nüfuz etməsi ilə qarşılaşan Mərkəzi Asiya ölkələri də analoji şəkildə hərəkət edirlər. Qazaxıstan məktəblərdə hər hansı baş örtüyünə və dini markerə tam qadağanı qanunvericiliklə təsbit edib, dünyəvi qanunları icra etmədiklərinə görə valideynləri cərimələrlə ciddi şəkildə cəzalandırır və islamlaşmaya şərait yaratdıqları üçün özəl məktəbləri lisenziyadan məhrum edir [kz.kursiv.media]. Özbəkistan, "milli yaylıqlar" ilə kompromisə getmək üçün edilən qısamüddətli cəhdlərdən sonra, gənclərin radikallaşma risklərini dərk edərək yenidən ciddi nəzarətə qayıtdı [asiaplus.news].
Rəsmi Bakı üçün bu təcrübə əsas bələdçi rolunu oynadı. Ölkə daxilində məktəb geyim qaydası məsələsində hər hansı bir güzəşt mühafizəkar dairələr tərəfindən zəiflik kimi qiymətləndiriləcək. Bu, oğlanlar və qızların ayrı-ayrılıqda təhsil almasından tutmuş dünyəvi tədris proqramının dini doqmalara uyğun olaraq dəyişdirilməsinə qədər dərhal yeni tələblərə qapı açacaq.
Problemli vəziyyətdən çıxmaq üçün nələr nəzərə alınmalıdır
Problemin mahiyyətinin geniş şəkildə işıqlandırılması və izah edilməsi bu gün Azərbaycan cəmiyyətinin kəskin ehtiyac duyduğu amildir. Açıq şəkildə etiraf etmək lazımdır: məktəb dini inancların nümayiş etdirilməsi platforması deyil, qanun, elm və bərabərlik məkanıdır. Hicab zərərsiz bir geyim elementi deyil, dünyəvi təhsil müəssisəsində uyğunsuz olan dini geyim qaydasının (dress-kodun) markeridir. Forma qaydalarına əməl etmək istəmədikləri üçün qızlarını şüurlu şəkildə dərslərə buraxmayan valideynlər başa düşməlidirlər ki, onlar "hüquqlar uğrunda mübarizə" aparmırlar, əksinə qanunu pozurlar, təməl konstitusiya prinsiplərini yanlış şərh edərək öz uşaqlarını gələcəkdən məhrum edirlər.