Azərbaycan avtomobil sənayesinin 5 illik yekunları və perspekivləri
Son beş il ərzində (2021–2026-cı illər) Azərbaycanın avtomobil sənayesi güclü keyfiyyət sıçrayışı etmişdir. Əvvəllər yalnız hazır məhsul idxalı və nöqtəvi yığım ilə assosiasiya olunan bu sahə, ölkə iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunun əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilmişdir. Milli avto sənayenin inkişafı multibrend strukturuna, geniş dövlət güzəştlərinə və dərin beynəlxalq kooperasiyaya əsaslanır.
İstehsalat coğrafiyası və əsas qovşaqlar
Sahənin inkişafına əsas təkan ölkənin xüsusi iqtisadi zonalarında müasir müəssisələrin işə salınması ilə verilmişdir. Burada zavodlar bazar nişalarını öz aralarında dəqiq bölüşdürmüşlər:
* Hacıqabul Sənaye Məhəlləsi: Milli avtomobil sənayesinin mütləq flaqmanına çevrilmişdir. Burada "Azermash CP" birgə müəssisəsinin bazasında satış həcminə görə liderliyi qoruyan Chevrolet (Cobalt, Damas, Labo, Tracker, Onix) minik avtomobillərinin kütləvi istehsalı yaradılmışdır. Həmçinin burada Isuzu kommersiya texnikası və müasir ailə krossoverləri olan VGV (U70 Pro və U75 Plus modelləri) yığılır.
* Neftçala Sənaye Məhəlləsi: Yeni avto sənaye dalğasının ilkin nümunəsidir. Burada İranın "Iran Khodro" şirkəti ilə birgə müəssisə olan və ultrabüdcəli sedanlar seqmentində sabit artım (2026-cı ilin ortalarına doğru təxminən +13,7%) nümayiş etdirən milli Khazar brendi yerləşir. Meydançada həmçinin JAC və Bestune modellərinin yığılması mənimsənilir.
* Gəncə Avtomobil Zavodu: Ağır yük və xüsusi texnika seqmentində möhkəm mövqeyini qoruyur. Burada KAMAZ, MAZ, UAZ yük avtomobillərinin, eləcə də Minsk Traktor Zavodu ilə birgə "Belarus" traktorlarının yığılması lokallaşdırılmışdır.
* Naxçıvan Avtomobil Zavodu: Minik avtomobilləri seqmentinin yığılmasını davam etdirərək yerli həcmlərin artımını nümayiş etdirir.
2018-ci ildən 2025-ci ilin birinci yarısınadək aidiyyəti sənaye zonalarında istehsal olunmuş məhsulun ümumi həcmi 518 milyon manatı ötmüşdür.
Göstəricilərin dinamikası: Avtobus və yük avtomobili bumu
Son illərin statistik məlumatları bazarın dərin struktur dəyişikliyini əks etdirir. Əgər 2021-ci ildə ümumi illik buraxılış 2 min ədəddən bir qədər çox idisə, 2026-cı ilə doğru temp dəfələrlə sürətlənmişdir:
* Avtobus seqmentində rekord sıçrayış: 2025-ci ilin yekunlarına görə ölkədə 477 sərnişin avtobusu istehsal edilmişdir. Bu göstərici 2020-ci ilin istehsal həcmini təxminən 240 dəfə üstələmiş və Bakı və regionların avtobus parklarının irimiqyaslı yenilənməsinin bariz nəticəsi olmuşdur. 2026-cı ildə bu tendensiya daha da möhkəmlənmişdir — təkcə ilk 5 ay ərzində avtobus buraxılışı daha 4,3 dəfə artmışdır.
* Ağır nəqliyyatın artımı: Logistika infrastrukturuna olan tələbat və azad edilmiş ərazilərin bərpası 2026-cı ildə yük avtomobilləri seqmentində bum yaratmışdır ki, onların istehsal həcmi ötən dövrlərlə müqayisədə təxminən 7–8 dəfə artmışdır.
Dövlət dəstəyi və vergi güzəştləri
Avtomobil sənayesinin sürətli yüksəlişi Azərbaycan hökuməti tərəfindən təqdim edilən misilsiz fiskal güzəştlər paketi sayəsində mümkün olmuşdur:
* Sənaye parkları rejimi: Hacıqabul, Neftçala və Sumqayıt parklarının rezidentləri 10 il müddətinə mənfəət (gəlir) vergisindən, torpaq və əmlak vergisindən tam azaddırlar. Onlar həmçinin istehsal ehtiyacları üçün texnoloji avadanlıqların və komplektləşdirici hissələrin idxalı zamanı ƏDV-dən (18%) və gömrük rüsumlarından azad olunurlar.
* Ələt Azad İqtisadi Zonası (ƏİZ): İxracatçılara korporativ vergilərin və ƏDV-nin tam yoxluğunu, mənfəətin sərbəst repatriasiyasını və kapitala 100%-lik xarici sahibliyi təklif edir.
* Kadrların stimullaşdırılması (2026-cı il): Texnoloji parkların əsas mütəxəssisləri və işçiləri üçün 20 illik vergi güzəştləri (sıfır dərəcəli gəlir vergisi) tətbiq edilmişdir ki, bu da investorların yüksək ixtisaslı əməyin ödənilməsi xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Beynəlxalq kooperasiya və tam dövrə (CKD) keçid
Son beşilliyin baş trendi sadə iriqovşaqlı yığımdan (SKD) tam texnoloji ekosistemlərin yaradılmasına keçid oldu. Bu yolda ən mühüm addım Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı strateji tərəfdaşlıq oldu.
"Uzavtosanoat" SƏH və Azərbaycanın "Azermash CP" şirkətinin təcrübəsi bazasında Hacıqabulda 80 milyon ABŞ dollarından çox investisiya ilə yeni zavodun inşasına başlanılmışdır. Müəssisənin 2027-ci ilin ortalarına planlaşdırılan işə salınması, bilavasitə Azərbaycan daxilində kuzovların qaynaqlanması, rənglənməsi və avtokomponentlərin dərin lokallaşdırılması proseslərini əhatə edən tam istehsal dövrünə (CKD) keçidi ifadə edəcəkdir.
"Yaşıl" yenilənmə: Kommersiya elektrik nəqliyyatına fokus (2025–2026)
Azərbaycanda ekoloji cəhətdən təmiz nəqliyyatın inkişaf vektoru son bir ildə ciddi dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Hökumət diqqəti minik elektrik avtomobillərinə deyil, kommersiya və ictimai elektrik nəqliyyatına yönəltmişdir:
* BYD istehsalının işə salınması: Sumqayıt Kimya Sənaye Parkında 12 metrlik BYD K9UD elektrik avtobuslarının buraxılışı başlamışdır. 2026-cı ildə müəssisənin planlaşdırılan gücü ildə 250–300 elektrik avtobusu təşkil edir. İlk 60 maşından ibarət partiya artıq Bakı, Naxçıvan və Xankəndi marşrutlarında uğurla fəaliyyət göstərir.
* Elektrikli yük avtomobilləri: 2026-cı ilin sonu — 2027-ci ilin əvvəli ərəfəsində BYD T5 aztonnajlı elektrik yük avtomobillərinin yığılmasına başlanılması barədə texniki danışıqlar aparılır. Bununla belə, hazırkı mərhələdə minik BYD modellərinin yerli istehsalı planlaşdırılmır.
Bununla paralel olaraq, 1 yanvar 2026-cı il tarixindən etibarən Azərbaycan hazır minik elektrik avtomobillərinin idxalına tətbiq edilən və 5 ildən artıq qüvvədə olan 18 faizlik ƏDV güzəştini ləğv etmişdir. Bu, bazarın təbii şəkildə soyumasına və təmiz elektrikli avtomobillərin idxalının iki dəfə azalmasına səbəb olmuşdur. Ölkə daxilində istehlakçı tələbatı regionun iqlim şəraiti üçün daha praktik olan hibrid və Plug-in hibridlərə meyil etmişdir. Bununla belə, ölkədə "yaşıl" parkın ümumi payı 5 il ərzində 20–30 dəfə artmışdır, doldurma infrastrukturu isə respublika boyu aktiv şəkildə inkişaf etməkdə davam edir.
Son 5 ilin avtomobil sənayesinin inkişafı sübut etdi: Azərbaycan müstəqil və rəqabətqabiliyyətli nəqliyyat maşınqayırması klasterini uğurla formalaşdırır. Bu, yalnız idxaldan asılılığı azaltmaqla qalmır, həm də yaxın xaric bazarlarına texnikanın gələcək ixracı üçün güclü təməl qoyur.
Bakuinform.az
